John Locke — filosoof

John Locke (1632–1704) was een Engels filosoof en politiek denker. Hij wordt algemeen beschouwd als een van de grondleggers van het liberalisme en geldt als een invloedrijke denker van de Verlichting.

Locke werd geboren en groeide op in de buurt van Bristol. Hij was tien jaar oud toen in 1642 de Engelse Burgeroorlog uitbrak, een conflict tussen koning Charles I en het parlement, dat later werd gedomineerd door figuren als Oliver Cromwell. Lockes vader, een advocaat, diende als officier in de cavalerie van de parlementsgezinden. Mogelijk maakte Locke hierdoor al op jonge leeftijd kennis met het idee dat de koning geen vanzelfsprekend, door God gegeven recht had om te regeren.

Studies

Na het uitbreken van de oorlog kon Locke in 1647 een plaats bemachtigen aan de Westminster School in Londen. De school stond onder leiding van Richard Busby, een overtuigd royalist en streng pedagoog. Locke verbleef daar vier jaar onder zijn toezicht.

In 1649 werd koning Charles I onthoofd, op korte afstand van Westminster School. De leerlingen mochten deze gebeurtenis niet bijwonen. Het onderwijs aan Westminster was sterk klassiek georiënteerd en bestond uit vakken als Latijn, Grieks, Hebreeuws, Arabisch, wiskunde en aardrijkskunde.

In 1650 werd Locke benoemd tot King’s Scholar, een prestigieuze academische onderscheiding. Hoewel hij een begaafde student was, keek hij later met weinig plezier terug op zijn schooltijd. In zijn latere werk uitte hij scherpe kritiek op kostscholen, met name vanwege het gebruik van lijfstraffen.

In 1652, op twintigjarige leeftijd, begon Locke zijn studie aan de Universiteit van Oxford. De universiteit was inmiddels niet langer overwegend koningsgezind; veel posities werden bekleed door parlementsgezinden en puriteinen. Locke behaalde zijn Bachelor of Arts in 1656 en bleef daarna verbonden aan Oxford. In 1658 verkreeg hij zijn Master of Arts (M.A.).

Filosoof

Locke was een invloedrijke verlichtingsdenker en wordt vaak aangeduid als de vader van het liberalisme. Zijn politieke filosofie is gebaseerd op het idee van het sociaal contract: regeringen moeten de wil en belangen van de bevolking weerspiegelen. Soevereiniteit berust volgens Locke uiteindelijk bij het volk, niet bij de vorst.

In de kennistheorie was Locke een uitgesproken empirist. Hij verzette zich tegen het rationalistische idee dat mensen worden geboren met aangeboren kennis. Volgens Locke komt de mens ter wereld als een onbeschreven blad. Kennis ontstaat door ervaring, via de zintuigen, en door reflectie op die ervaringen. Daarbij maakte hij onderscheid tussen primaire en secundaire eigenschappen van objecten.

Daarnaast onderscheidde Locke scherp tussen de begrippen 'mens' en 'persoon'. De mens is voor hem een biologisch wezen, terwijl een persoon een denkend en intelligent wezen is, gekenmerkt door bewustzijn en herinnering. Persoonlijke identiteit is volgens Locke gebaseerd op continuïteit van bewustzijn, niet alleen op het lichaam.

Locke stelde dat ieder mens beschikt over onvervreemdbare natuurlijke rechten, namelijk het recht op leven, vrijheid en eigendom. Tegelijkertijd erkende hij dat een georganiseerde samenleving met wetten noodzakelijk is om deze rechten te beschermen en conflicten te voorkomen.

Invloed

Lockes politieke en economische ideeën hadden grote invloed op latere denkers en politici. Zijn opvattingen over natuurlijke rechten en volkssoevereiniteit inspireerden onder andere de Founding Fathers van de Verenigde Staten en vormden een belangrijke intellectuele basis voor de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring.